Zərf əsas nitq hissəsi

Zərf qrammatik mənasına görə hərəkətin tərzini, zamanını, yerini, miqdarını bildirən əsas nitq hissəsidir.
Zərflər daha çox feilin təsriflənən formaları ilə bağlı olur.
Məsələn: Maşın sürətlə gedir. Biz sabah kəndə getməliyik. Təyyarə yuxarı qalxdı və s. Zərflər feilin təsriflənməyən formalarına da aid ola bilir.
Məsələn: Mən sakit danışmağı xoşlayıram. Kişi təəccüblə mənə baxaraq dedi. Ucadan danışan oğlan Turaldır və s. Bu cümlələrdəki, sakit, təəccüblə və ucadan zərfləri feilin təsriflənməyən formalarına-məsdər, feili bağlama və feili sifətə aiddir.

Zərf həmçinin başqa nitq hissələrinə, həmçinin zərfin özünə də aid ola bilər.Məsələn: İndi tezdir. Dünən hava çox isti idi. Inümunədə zərf zərfə,II nümunədə isə zərf sifətə aiddir.

Zərfin quruluşca növləri

Zərflər quruluşca sadə,düzəltmə mürəkkəb olur.
Sadə zərflər bir kökdən ibarət olur: axşam, yuxarı, aşağı, inişil, tez, gec və s.

Düzəltmə zərflər kök və leksik (sözdüzəldici) şəkilçidən ibarət olur. Düzəltmə zərflər,əsasən, aşağıdakı leksik şəkilçilərlə düzəlir:

-ca2: türkcə, rusca və s.
-casına2: qəhrəmancasına, acıqcasına və s.
-yana, -yanə, -anə; dostyana, dahiyanə, şairanə və s.
-dan2; ucadan, astadan,bərkdən və s.
-la2; zorla, ehtiyatla, diqqətlə və s.
-akı2: yanakı,çəpəki və s.
-ən: daxilən, qəsdən ruhən, qəlbən və s.
-da2: gündə, birlikdə, həftədə və s.
-lıq4: hələlik, həmişəlik və s.

Zərf düzəldən şəkilçilərdən -casina2, -la2, -ən vurğu qəbul etmir.

-la2 şəkilçisi -nan2 şəklində tələffüz olunur. Məsələn: ehtiyatla-ehtiyatnan və s.

Mürəkkəb zərflər iki sözün birləşməsi yolu ilə düzəlir. Mürəkkəb zərflərin yaranma yolları aşağıdakılardır:
1. Sadə sözlərin təkrarı ilə: az-az, çox-çox, asta-asta, tez-tez və s.

2. Düzəltmə sözlərin təkrarı ilə: ağıllı-ağıllı, qəmli-qəmli, mənalı-mənalı və s.

3. Biri və ya hər ikisi çəkilçi qəbul etmiş sözlərin təkrarı ilə: üz-üzə, qabaq-qabağa, sonradan-sonraya, birdən-birə, gündən-günə və s.

4. Antonim və ya yaxın mənalı sözlərin birləşməsi ilə: az-çox, əvvəl-axır, dinməz-söyləməz, gecə-gündüz, açıq-aşkar və s.

5. Tərəflərdən biri və ya hər ikisi ayrılıqda işlınməyən sözlərin birləşməsi ilə: az-maz, tələm-tələsik, maddım-maddım, xısın-xısın, uzun-uzadı, dizin-dizin, uğrun-oğrun və s.

6. Sözün təkrarı və ortada -ba2 bitişdiricisinin işlənməsi yolu ilə: anbaab, adbaad, taybatay, qarabaqara, yanbayan, dalbadal və s. Bu üsulla əmələ gələn növbənöv, cürbəcür, rəngbərəng sözləri sifətdir.

7.Müxtəlif mənalı sözlərin birləşməsi ilə: dilucu, əliboş, birbaşa, əlüstü, addımbaşı, arabir, üzüyuxarı, axşamçağı və s.

Son iki maddədə göstərilən mürəkkəb zərflər bitişik, qalanları isə defislə yazılır.
Bir az, bir qədər, o saat tipli mürəkkəb zərflər isə ayrı yazılır.

Facebook Comments

Bir şərh

Şərh yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir