Feilin leksik və quruluşca növləri

Feillərin leksik mənaca, əsasən, aşağıdakı növləri var:
1. İş bildirən feillər: doğramaq, qazmaq, kəsmək, biçmək, tikmək və s.
2. Hərəkət bildirən feillər: qaçmaq, oynamaq, qalxmaq, enmək və s.
3. Nitq bildirən feillər: danışmaq, dinləmək, pıçıldamaq və s.
4. Təfəkkür bildirən feillər: xatırlmaq, düşüunmək, yada salmaq, fikrə dalmaq, duymaq, hiss etmək və s.
5. Hal-vəziyyət bildirən feillər: gülmək, sevinmək, ağarmaq, qızarmaq, utanmaq və s.

Bütün feillərdə hərəkət vardır, lakin onların bəzilərində iş və hərəkət, digərlərində isə təfəkkür, hal-vəziyyət və s. daha qabarıq şəkildə özünü göstərir.

Feilin quruluşca növləri

Feillər quruluşca üç növə bölünür: sadə, düzəltməmürəkkəb.
Sadə feillər bir kökdən ibarət olur. Məsələn: yaz, oxu(du), qaç, get və s.
Dilimizdə bütün feillər milli sözlərdir.

Düzəltmə feillər

Sözdüzəldici (leksik) şəkilçilərin köməyi ilə düzələn feillər düzəltmə feillər adlanır.
Düzəltmə feillər hansı nitq hissəsindən düzəlməsinə görə iki qrupa bölünür:

I Adlardan (isim, sifət, say və s.) yaranan düzəltmə feillər.

II Feildən düzələn düzəltmə feillər.

Adlardan düzələn düzəltmə feillər bu şəkilçilərin köməyi ilə düzəlir:
-la2: baş-la(maq), göz-lə(mək), iti-lə(mək), irəli-lə(mək) və s.
-lan2: ağıl-lan, dil-lən, tük-lən və s.
-laş2: dost-laş, bir-ləş və s.
-al2 (-l): sağ-al, qara-l, düz-əl və s.
– ar2: ot-ar, ağ-ar, göy-ər və s.
-a2: qan-a, boş-a, əl-ə və s.
-i4: bərk-i, turş-u və s.

Nümunələrdən göründüyü kimi, -al2-ar2 şəkilçiləri ilə daha çox sifətlərdən feillər düzəlir.

Feillərdən düzələn düzəltmə feillər bu şəkilçilərin köməyi ilə düzəlir:
-ıl4: yaz-ıl, səp-il, vur-ul, süz-ül və s.
-ın4 (-n): al-ın, bil-in, yol-un, böl-ün, dara-n, bəzə-n və s.
-ış4 (-ş): yaz-ış, çək-iş, gör-üş, salamla-ş və s.
-dır4: çat-dır, din-dır, poz-dur, gül-dür və s.
-ır4: bit-ir, art-ır, öt-ür və s.
-ar2: çıx-ar, qop-ar və s.

Qeyd 1: Sonu – laş2, -lan2 ilə bitən sözlərdə bu hissə bəzən bütövlükdə şəkilçi, bəzən də -la2 + -la2+ -n kimi işlənir: Dostlaşmaq, ağıllanmaq, qanadlanmaq, dillənmək feillərində bir leksik şəkilçi işləndiyi halda, salamlaşmaq, yollanmaq kimi feillərin tərkibində iki leksik şəkilçi var.
Qabaqlaşmaqayaqlaşmaq sözləridə bir leksik şəkilçidir. Çünki ş samitindən əvvəlki hissə (qabaqlamaq, ayaqlamaq) dilimizdə işləndiyi halda, bu sözlərin qabaqlaşmaqayaqlaşmaq sözləri ilə məna bağlılığı yoxdur.

Qeyd 2: Sonu -lan2, -laş2 ilə bitən bəzi sözlər var ki, bu sözlərin tərkibinə görə təhlilini iki cür düşünmək mümkündür: Uşaqlar daşlaşdılar cümləsindəki feil iki leksik şəkilçili, Ey daşlaşan, torpaqlaşan uku babam…. cümləsindəki daşlaşan feili isə bir leksik şəkilçilidir. Həmçinin, Bağça sulandı cümləsindəki feil iki, Uşağın gözləri sulandıMeyvələr gündən-günə dəyir, sulanır cümlələrindəki sulanmaq feili isə bir leksik şəkilçilidir.

Aşağıdakı feillər quruluşca sadədir: alışmaq, ağlamaq, anlamaq, barışmaq, bağışlamaq, qızarmaq, qışqırmaq, qaldırmaq, qarışmaq, soruşmaq, danlamaq, dinləmək, danışmaq, dəyişmək, dağılmaq, düşünmək, sarmaşmaq, yarışmaq, yapışmaq, yırğalamaq, calışmaq, güləşmək və s.

Mürəkkəb feillər

Facebook Comments

Şərh yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir